سررسید و تقویم در ایران

سررسید و تقویم در ایران ,  سررسید وتقویم یزدگردی ، و اولین کاربردهای گاه شماری هجری قمری در ایران  : در یک تعریف جامع از تقویم و سررسید باید بگوییم که در واقع ادامه تقویم های دوره ساسانی است،که به همت زرتشتیان،و بعد از ورود اسلام به کشور ایران،دست به ابداع تقویم زدند،شروع ابداع این سررسیدها به سال ۶۳۲میلادی و۱۱هجری قمری و مصادف با به تخت نشستن یزدگرد سوم و آخرین پادشاه سلسله ساسانی بود،این سررسیدها هنوز هم در میان زرتشتیان مورد استفاده قرار می گیرد که در آنها مقداری تغییرات اعمال کرده اند.

سررسید وتقویم در ایران

سررسید و تقویم یزدگردی،در واقع دنباله سررسیدهایی است که با عنوان خراجی در دوره ساسانی موجود بود،که مبدا این تقویم به سال ۴۶۱میلادی،و مصادف با اجرای کبیسه مضاعف می باشد،که در این تقویم ها،یک سال متشکل از دوازده ماه که هرکدام از ماه ها سی روزه و از پنج روز اندرگاه است،که این پنج روز،برطبق اصلاحاتی که روی سررسیدهای وهیژکی اعمال شده است،در آخر آبان ماه قرار داشت،اما به دلیل منقرض شدن حکومت ساسانی،کبیسه های سی یک ماهه ،اصلا در این تقویم ها درج نشد،معتبرترین و محکم ترین سند تاریخی که مربوط به این سررسیدها می باشد می توان به کتیبه مزاری اشاره کرد،که متعلق به تاریخ سال ۶تقویم یزدگردی/۶۳۷میلادی می باشد،و از جمله در برخی از آثار منجمان اسلامی که سررسیدهای فرس یا فارسی اشاره هایی شده است برگرفته از همین تقویم ها است.

از مهمترین ویژه گی هایی که سررسید یزدگردی را برجسته می کند،نقشی است که در فاصله زمانی انقراض سلسله ساسانی و مستقر شدن اسلام در ایران است،در اولین سندهای تاریخی مربوط به ایران بعد از اسلام،این سررسیدها به کار می رفته است،از اسناد تاریخی مهم این دوره،سکه های عرب-ساسانی است،که بعد از ورود اسلام به ایران،در بیشتر نقاط ایران به ضرب رسیده اند،و از نخستین نمونه هایی که این سکه های ضرب شده در آن منطقه کشف شده اند در مرو سیستان است که قدمت آنها به سال ۲۰یزدگردی ۳۱/هجری قمری می رسد،اما به طور تقریبی تخمین زده می شود که از سال سی ام یزدگردی،نمونه سکه هایی در ایران کشف شده است که برروی این سکه ها تاریخ هجری قمری ضرب شده است،از نمونه سکه هایی که در دست است سکه هایی با تاریخ ۴۱هجری قمری ،که در مناطق دارابگرد وزرنج به ضرب رسیده اند.

به طور تقریبی می توان از روی اسناد تاریخی تخمین زد که در قرن اول هجری،سررسید یزدگردی وسررسید هجری قمری هردو کنارهم در ایران مورد استفاده قرار می گرفت،از این دوره به بعد دیگر سررسید یزدگردی با کمترین کاربرد،در دیگر اناد تاریخدار،همچون کتیبه های گوناگون دوزبانه،و همچنین در نگاره های برخی تاریخ نویسان اسلامی مشاهده می شود،و از مهمترین اسناد تاریخدار،کتیبه های دوزبانه ،که در آن با سررسید یزدگردی ذکر تاریخ شده است،کتیبه گنبد قابوس یا همان گنبد کاووس است که متعلق به تاریخ ۳۹۷هجری است،که برروی آن از سال۳۷۷یزدگری با عنوان شمسی ذکر شده است،طبق نظر محققان،درقرن چهارم یزدگردی (۳۷۵یزدگردی/۱۰۰۶میلادی)در این تقویم کبیسه چند ماهه وجود دارد ،اما با کاووشهایی که برروی اسنادهای تاریخ دار و دو زبانه،که بعد از آن تقویم نگارش یافته اند،اعمال کبیسه در این تقویم را تکذیب می کنند.

طبق تحقیقاتی که کوشیاربن لبان که نوشته او با تفسیر اشتباه،که اعمال کبیسه مذکور در تقویم به تفسیر نادرست او بازمی کردد،در این سال پنج روز اندرگاه در تقویم یزدگردی را از آخر ماه آبان به آخر اسفند ماه انتقال دادند،با این حال که عده خیلی کمی از این تغییرات استقبال کردند و بیشتر مردم میلی به تغییر نداشتند،و در حال حاضر تغییر ذکرشده محل قرار گرفتن اندرگاه است.با اعمال این جابه جایی درباره محل اندرگاه ،دربین زرتشتیان و برخی نویسندگان اسلامی رویکرد دوگانه به وجود آمد.در این وضعیت وجود دو رویکرد متفاوت ،برخی همچنان موضع پنج روز اندرگاه را در پایان آبان ماه قرار می دادند،و برخی دیگر نیز این پنج روز را در پایان اسفند ماه می دانستند،همچنین کوشیاربن لبان،جایگاه پنج روز اندرگاه را در پایان اسفند ماه می دانسته است.

در حال حاضر زردشتیانی که در ایران وهند زندگی می کنند،از تقویم یزدگردی استفاده می کنند،اما سررسید آنها،با ارکتان سررسید قدیمی دارای تفاوتهای اساسی است،وجود این تفاوتها،به طور تقریبی در حدود ۳۵۰سال قبل،باعث ایجاد اختلافاتی بین تقویم یزدگردی که مورد استفاده زردتشتیان ایران بود با تقویم زردتشتیان هند شد.این اختلاف که در سال۱۰۰۵یزدگردی/۱۶۳۵میلادی،با تلاش و توجه یک نفر از موبدان زردتشتی که در ایران اقامت داشت،یک اختااف یک ماهه بین سررسیدیزدگردی زردتشتیان ایران با زرتشتیان هند به وجود آمد و دلیل آن نیز وجود کبیسه یک ماهه ای بود،که در حدود قرن یازدهم یا دوازدهم میلادی،در گاه شماری یزدگردی در هند اعمال شده بود.

در بین این دو گروه بحث و جدل های فراوانی برسر تایید یا رد کبیسه اعمال شده انجام گرفت،د در پایان آن گروهی که وجود کبیسه در تقویم یزدگردی را رد می کردند برنده مجادله شدند و خود را قدیمی نامیدند،و از سررسیدی که بدون اعمال کبیسه بود استفاده کردند،و در این میان عده ای بودند که معتقد بودند اعمال کبیسه در سررسید با اعمال مذهبی آنها هیچ منافی ندارد و حمایت هایی درجهت اعمال آن در تقویم می کردند،به خودشان عنوان شاهنشاهی داده بودند و از سررسیدی که در آن کبیسه اعمال شده بود استفاده می کردند،وجود این اختلاف یک ماهه در بیشتر اسناد تاریخدار،که به گاه شماری یزدگردی تعلق داشت،بعد از این دوره منعکس شده است.

با بررسی های دقیق تر برروی تقویم هایی که زردتشتیان مقیم ایران در طول چند دهه گذشته به انتشار رسانده اند،به این نتیجه دست یافته اند که سررسید یزدگردی معاصر زرتشتی از نظر طول سال،و اضافه کردن کبیسه ها به طور کامل از سررسید هجری شمسی تبعیت می کند.از آنجایی که در تقویم یزدگردی ماهی با سی ویک روز وجود ندارد،در طول شش ماه اول سال،هرماه میان شروع ماه جدید شمسی و ماه جدید یزدگردی معاصر زردتشتی با یک روز اختلاف اضافه می شود.

و رای که این اختلاف رفع می گردد این است که تنها در پایان سال هجری شمسی و انطباق دادن پنج روز اندرگاه با پنج روز آخر سال شمسی بود.و برای اعمال کبیسه در سال نامه،بر گرفته از آرایه های کبیسه گیری گاه شماری هجری شمسی،در سالهایی که کبیسه روز ششمی با اسم اورداد به روزهای اندرگاه افزوده می شود،اما اسم این روز ششم در هیچ یک از متن های متقدم زردتشتی و هریک از آثاری که متعلق به سررسید یزدگری است ثبت نشده است و هیچ سابقه ای ندارد.

سررسید وتقویم مجوسی

بعد از کشته شدن و آخرین پادشاه ساسانی،سلسله ساسانی منقرض شد،در این دوران از تاریخ انواع رویکردها و اختلاف نظر دربه کاربردن انواع سررسید و تقویم در ایران بالا گرفت،این در حالی در برخی نقاط سررسید هجری قمری برای اولین باربا ضرب عرب –ساسانی رایج شده بود،د دربرخی از نقاط نیز عده ای از ایرانیان تقویمی استفاده می کردند که مبدا آن زمان به سلطنت رسیدن یزدگرد سوم بود.و عده ای دیگر نیز مبدا تقویم خود را سال درگذشت این پادشاه(سال۱۱یزدگردی/۶۳۲)قرارداده بودند.این سررسید که به طور تخمینی مبدا آن به زمان سلطنت جلوس شاه جدید ساسانی بود،در اسناد و متون مختلف ،با عنوان سررسید مجوسی یا فارسیه ذکرشده است.اولین بار در طول تاریخابوحنیفه دینوری ،زمان مرگ یزدگرد سوم را به عنوان سررسید و تقویم شناخته است.

برطبق نوشته های مکتوب حسن بن محمد قمی وابوریحان بیرونی،تنها یک تفاوت میان این تقویم با تقویم یزدگردی دارد این است که در بیست سال فاصله مبدا آنهاست.قدیمی ترین سندی از تاریخ سررسید مجوسی استفاده کرده است،سکه ای است که در منطقه دارابگرد (درسال۲۶مجوسی/۵۸هجری قمری)به ضرب رسیده است.طبق مهمترین اسنادی که برروی آنها تاریخ سررسید مجوسی ثبت شده است ،تقویم مجوسی تا اواخر قرن دوم هجری،در بین اسپهبدان طبرستان به کار می رفت،و آخرین سکه های اسپهبدان که روی آنها با سررسید مجوسی ضرب انجام گرفته است،به سال۱۶۱/۱۹۷هجری تعلق دارد.برطبق نوشته های مکتوب حسن بن محمد قمی،سررسید مجوسی،در قرن اول هجری در قم نیز رایج بوده است،و برطبق نوشته های ابئوریحان بیرونی،تقویم مجوسی در مناطق خراسان و فارس و ماورالنهر،تقویم مجوسی را با اختلاف زمانی پنج روز در جایگاه اندرگاه،استفاده می کردند.

سررسید وتقویم خراجی

بنیان و مبدا سررسید وتقویمی که از میانه های قرن چهارم هجری قمری به بعد رواج داشت و به اسم سررسید وتقویم خراجی در ایران ترویج بود،برطبق اصلاحاتی بود که در قرن سوم هجری،طبق دستورات متوکل و معتضد برروی سررسید انجام شدو باعث پدید آمدن نوعی از سررسید شمسی شد.و این اصلاحات در تقویم و سررسید برپایه ابداعی انجام شد،که در سالهای پایانی حکومت سلسله ساسانی،باعث پدید آمدن سررسید خراجی در دوره ساسانی شد.

پژوهشگران مبدا سررسید خراجی،را منتصب به سال بیست ویکم پادشاهی خسرو پرویز می دانند،شخصی به نام سنجرکمالی بین التاریخین سررسید خراجی را همراه با چند تقویم و سررسید مشهور دیگر ارائه نموده است،و با تطابق بین التاریخین که درمطالب بالا ذکر شده با مبدا سررسید میلادی ،روز ۱۹ ماه مارس سال۶۱۱میلادی،وهم زمان با اعتدال بهاری،که به عنوان مبدا این سررسید شناخته می شود.

با مدنظر قراردادن ترویج سررسید هجری قمری در ایران درحدود قرن اول هجری،وبا در نظر قرار دادن اینکه سررسید و تقویم یزدگردی نیز در این موقع ،به طور نسبی و مخصوصا در زمان ابداع سررسید خراجی،در بین زردتشتیان ایران رایج بود،از رایج بودن هم زمان این سه نوع سررسید در ایران به دست می آید،که این موضوع برطبق سندهای گوناگونی که به دست آمده است مورد تایید قرار گرفته است،گاهی تاریخ گذاری سندهای مختلف با هرکدام از این سرسیدها،که دربرخی مواقع ارکانشان مذکور نیست،باعث بروز سردرگمی و گمراهی در شناسایی کردن آنها شده است.

در چاپ سررسید خراجی نیز،نام ماه ها در طول سال،ونام روزهای ماه همچون سررسید یزدگردی،همان نامهایی است که در تقویم یزدگردی ذکرشده است.کبیسه سررسید خراجی ،تا قبل از ابداع سررسید جلالی،به این صورت بود که هرچهارسال یک بار،وبا اضافه کردنیک روز به آخر روزهای اندرگاه دراواخر ماه آبان است،اما پس از ترویج سررسید جلالی،نظم و آرایه روزهای کبیسه در سررسید خراجی از سررسید جلالی تبعیت می کرد،در این سررسید یک روز به آخر ماه دوازدهم سال یعنی اسفندماه اضافه می شد.

از مهمترین سندهایی که مربوط به سررسید خراجی می باشد،می توان در تاریخ های دوگانه در آثار برخی از نویسندگان مربوط به دوره اسلامی یافت می شود،در آثار این نویسندگان تاریخ های مربوط به سررسید خراجی،در جوار سررسید هجری قمری به ثبت رسیده است،افضل الدین کرمانی در سررسید خراجی ،برای روزها ترتیبی عنوان کرده است،دربرخی جاها نشان از این دارد که نام روزهای ماه را به کار برده است،این درحالی است که در برخی جاهای دیگر ،شیوه شمارش عدد روزهای ماه را استفاده کرده است،در بیشتر آثار متععدی که مولف آنها افضلالدین کرمانی است،این سررسید به کار برده شده است.

با مدنظر قراردادن تفاوت در دوسررسید قمری وخراجی از نظر طول سالها در دو تقویم قمری و خراجی،که دراثر تعیین دو تعریف متمایز از طول سال که پایه سررسید در هرکدام از این سررسیدها بوده است.وجود اختلاف در میان دو سررسید،که درآغاز به دلیل متفاوت بودن در مبدا هرکدام از سررسیدها ایجاد شده است.(مبدا تقویم خراجی یازده سال قبل از مبدا تقویم هجری قمری می رسد)،و در گذرزمان،تا قرن چهارم هجری میزان این اختلاف به صفر رسید،ودر سال ۳۵۱هجری،هردو تقویم به از نظر اختلاف به صفر رسید و یکسان شدند،اما دوباره اختلاف بین سال شماری در این سررسید از این تاریخ به بعد،به وجود آمد و باعث پیشی گرفتن سررسید هجری قمری از سررسید خراجی در سال شماری شد.وجود این اختلاف در زمان تالیف زیج اشرفی به مدت ده سال بود.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید